Суицид – әлем жұртшылығы үшін ең өзекті әлеуметтік және психологиялық мәселенің бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметіне сенсек, кейінгі жылдары елімізде өз-өзіне қол жұмсаушылардың саны өсіп келе жатқаны алаңдатады. Әсіресе әскери қызметкерлер мен сарбаздар арасындағы суицид пен ер-азаматтардың менталдық саулығы қашан да өзекті сипатқа ие.
Өз тәжірибемде жылдар бойы эмоционалдық проблемалардан зардап шегіп жүрсе де білікті маманнан көмек сұрауды кейінге шегере беретін жандарды жиі кездестіремін. Неге бұлай болып жатыр? Бірінші фактор – қорқыныш. Көп адам психологке немесе психиатрға жүгінгенде оларды «әлсіз» немесе елдің жүйкесі жұқарған деп қабылдауынан қорқады. Біздің қоғам әлі де болса психикалық кінәраттары бар адамдарды алалау, кемсіту, оқшаулау, қудалаудан арылмаған. Яғни адамдар психологке барғаннан кейін әлеуметтік оқшаулануға ұшыраудан қорқатындықтан, басындағы қиындықтарын жасырып жүре бергенді жөн көреді. Екінші тосқауыл – мамандарға сенбейді. «Мені ешкім түсінбейді», «Олар менде бәрі дұрыс деп ойлайды, ал бұл дұрыс емес» деген сынды ойлар жарақат алған немесе ұзақ уақыт бойы жағымсыз эмоциялар жинаған адамдарда жиі кездеседі. Оларға бұл мәселе күрделі, шешілмейтін сияқты көрінеді. Нәтижесінде, психологтің көмегіне зәру адам жақындарынан сөз естіп, қоғамнан шеттеп, арнайы маманның қабылдауына жазылудан қорқады. Үшінші фактор – өз бетінше күресуге талпынады. Көбі маманға жүгінуді жеңілу, әлсіздіктің белгісі деп санайды. Мұндай пациенттер өздігінен қиын кезеңдерді еңсере алатынына, уақыт өте келе «бәрі жақсаратынына» сенеді. Бірақ, өкінішке қарай, мәселе, дерт өздігінен жойылмайды. Тағы бір себеп – өз сезімдерінен ұялу. Адамдар менталды саулығында кінәрат бар екенін мойындауға қорқады. Тіпті, көмекке мұқтаж екенін айтуға ұялады. Бұл тәрбиемен, мәдениетпен немесе «бәрі дұрыс болуы керек» деген сеніммен байланысты болғандықтан, маманның қабылдауына барып, ашылудан арлануы мүмкін. Тіпті қайда жүгінетіндерін білмейтін пациенттер де бар. Психологиялық тұрғыдағы көмекті насихаттау, ақпарат әлі де жеткіліксіз.
Ересектерге қарағанда балалар мен жасөспірімдер қиын эмоционалды, психикалық проблемаларды басынан ауыр өткереді. Біз осыны көп елей бермейміз. Балалар мен жасөспірімдердің жүйке жүйесі ересектермен салыстырғанда басқа, симптомдары білінбеуі мүмкін.
Бірде менің қабылдауыма тұйық, оқуға ынтасы жоқ, достарымен байланысын доғарған он жасар бала келді. Бұған дейін көңілді, белсенді ұлдың өзгергеніне ата-анасының жүзінен алаңдаушылық байқалады. Баламен жұмыс барысында мектептегі қиындықтар мен сыныптастар арасындағы түсініспеушілік оның психикалық саулығына кері әсер еткені анықталды. Балалар көбінесе эмоцияларын сөзбен жеткізе алмайды. Олардың мінез-құлқындағы теріс өзгерістер тек оқшаулану, агрессия, реніш, қарым-қатынастан бас тарту түрінде көрінеді. Екіншіден, көбінесе жасөспірімдерде дегбірсіздік, тағатсыздану деңгейі жоғары болады. Оқуда, спортта жетістікке жеткен он алты жастағы жігіт кенеттен әлеуметтік ортадан алшақтай бастайды, сырттан шабуылдар мен сәтсіздік қорқынышын сезінеді. Сондай-ақ ата-аналар арасында баласының аутизм спектрі немесе зейін тапшылығының гиперактивтілігінің бұзылуынан зардап шегетінін байқамайтын жағдайлар бар. Байқалмаған, дер кезінде анықталмаған, емделмеген психикалық ауытқулар қоғамның әлсіз мүшелерінің санын арттыратындықтан, маманға қаралып, ерте емделгені абзал.
Балалар мен жасөспірімдердегі психикалық ауытқудың өзіндік ерекшелігін ерте бастан білген дұрыс. Олар тұйықталып, оқшауланып, тіпті озбырлық танытады немесе керісінше тым көңілді, яғни көңіл-күйі құбылмалы болуы мүмкін. Ата-аналар мен мұғалімдер баланың бойындағы мұндай өзгерістерге «өтпелі кезең» немесе «сүйекпен сіңген мінез» деп мұқият болғаны абзал. Дер кезінде емделмеген психикалық ауытқулар уақыт өте келе психикалық саулыққа, баланың тұлға ретінде жетіліп, дамуына қауіп төндіреді.
Сапар РАХМЕНШЕЕВ
Алматы Психикалық денсаулық орталығының
директоры
